داستان ببرهای آدمخوار

سالها پیش در نوجوانی صدای رعدآسای ببر بنگال لرزه به اندامم انداخت ؛ صدایی که هنوز در گوشم طنین انداز است. ببربنگال ۳ متری در محیطی به اندازه باغ وحش قدیم تهران (روبه روی پارک ملت) با گامهای سریع ، طلب طعمه ای تازه می کرد.

اين ببر حتى در زندانى بزرگ در باغ وحش بمبى نيز به نظر با وقار و ترسناک مى آمد. اين اولين برخورد من با حيوانى به اين قدرت و زيبايى بود.سالها بعد با ديدن زيستگاه ببر مازندران در شبه جزيره ميانکاله - نزديک سارى - جاى خالى آن را در بين بوته زارها و درختان وحشى انار منطقه بخوبى احساس کردم ، اما چطور اين حيوان کم عقل و با وقار به اين سرعت از بين رفت و آيا گربه سانان ديگرى هم در معرض چنين خطرى وجود دارند؟ آيا انسان قادر است حيواناتى به اين قدرت و زيبايى را در کنار خود تحمل کند؟ داستان هاى بسيارى از کشتار ببرهاى مازندران توسط شکارچيان در کتب گذشتگانمان وجود دارد و امروز هم در سراسر دنيا شاهد نابودى تدريجى آنها هستيم.در يک روز بهارى گرم فروردين ۸۳ پنج مرد نپالى در حال گردش در تپه هاى زيبا و جنگلى منطقه «سوشوار» بودند. در حالى که از مناظر کوهستانى اطرافشان و رنگ قرمز گلهاى بهارى به وجد آمده بودند، صداى غرش ببرى آرامش آنها را برهم زد و آنها ببر را نديدند تا لحظه اى که به دامش افتادند. در اين حادثه دلخراش چهار نفر نپالى از بين رفتند. اين بدترين حادثه در تاريخ پارک ملى چيتوان نپال بود. اين پارک تا مرزهاى جنوبى هند ادامه دارد، اما اين ببر نر آدمخوار بسيار جوان بود، مادر و پدرش يک ماه پيش با طعمه مسموم روستاييان کشته شده بودند. چهار روز بعد ببر جوان کشته شد و روز بعد از آن يک ببر ماده شايد به خاطر محافظت از توله هايش به انسانى ديگر حمله کرد و او را کشت.در همان روز يک ببر نر پير با دندان هاى نيش فرسوده خود و ناخنهاى شکسته اش بچه اى شش ساله را از روستايى در اطراف ربود؛ اما اين پايان ماجرا در پارک ملى چيتوان نبود و در پارک چيتوان از ۱۹۷۲ ميلادى تا قبل از ۱۹۷۹ميلادى آدمخوارى ببرها ثبت نشده بود.از سال ۱۹۸۸ميلادى همه چيز تغيير کرد. آدمخوارى ۸برابر شد. بيش از نيمى از اين حوادث درخارج از پارک اتفاق افتاد. رفتار ببرها در شکار بسيار جالب است. آنها طعمه را بى سروصدا دنبال مى کنند و سپس در يک لحظه با حمله اى ناگهانى به سمت طعمه يورش مى برند و به آن ضربه مى زنند، اما پاسخ اين که چرا آنها به انسان ها حمله مى کنند، براى حفاظت ببرها در پارکهاى ملى بسيار مهم است.در سال ۱۹۹۳ميلادى اراضى خارجى از پارک ملى چيتوان اهميت اقتصادى يافت ، بوميان با استفاده از ۷۵۰ کيلومتر مربع از اين اراضى به دامپرورى و زراعت پرداختند. جمعيت ببرهاى داخل پارک چند سال بعد افزايش يافت.شکار بى رويه ببرها براى پوست و استخوان ها کاهش يافت ، اما طعمه هاى آنها به همان ميزان باقى ماند. حيوانات درنده به سوى اراضى روستايى هجوم آوردند تا از دام روستاييان براى سير کردن خود استفاده کنند.اين پارک که الگوى بسيارى از پارکهاى حيات وحش جهان بود، به ناگهان با تلفات انسانى بالاى خود موجب نگرانى مسوولان شد. در هند نيز تلفات و آدمخوارى ببرها بالا رفت و موجب نگرانى روستاييان و مردم عادى شد. دلايل متفاوتى در اين امر دخيل بودند. بومى ها براى قاچاق چوب به جنگلهاى حفاظت شده مى رفتند و برخى از آنها دامهايشان را براى چرا به آنجا مى بردند و اين يعنى وارد شدن به قلمروى سلطان واقعى جنگلهاى هند و بنگال! حملات مکرر ببرها به انسان ها هميشه يک علامت هشدار است.بيشتر موارد، حملات براى دفاع از قلمرو و توله هايشان است. ببرها براى خوردن گوشت انسان ها به آنها حمله نمى کنند.متخصصان معتقدند جمعيت ببرها بسيار آسيب پذيرند و براى بقا نياز به فضاى (قلمرو) کافى دارند و در زمان احساس کمبود فضاى کافى دچار فشار عصبى مى شود. در نپال و هند ببرها دوست دارند از مناطق حفاظت شده خارج شوند و در مکانهاى ديگر انسان ها وارد قلمرو حيوانات مى شوند. در سال ۲۰۰۲ميلادى دولت مرکزى مالزى در استان کلانتان همه ببرهاى منطقه را تهديد به نابودى کرد. اين تصميم به خاطر حملات مکرر ببرها اتخاذ شد، اما علت آن قطع درختان منطقه (نابودى زيستگاه ببر) و از بين رفتن شکار آنها بود. در روسيه شرق دور جايى که جمعيت مردم بسيار اندک بود و حمله ببرها به انسان خيلى کم و نادر بود، با افزايش جمعيت در ۳۰سال گذشته به طور ثابت آدمخوارى ببرها افزايش يافت.حتى در منطقه سوماترا که آدمخوارى تقريبا ناشناخته بود، سه چوب بر قاچاقچى در حال قطع درختان ، تکه تکه شدند. انسان طعمه اصلى ببرها و گربه سانان ديگر نيست.دانشمندان معتقدند طرز برخورد ما با اين گربه سانان بزرگ ، حس رقابت و نبود آينده اى براى آنها نمى توانند دلايل نگرانى و حمله اين گربه هاى بزرگ به انسان ها باشند. آمار مى گويد چه در ايران و چه در هر کجاى جهان حمله حيوانات درنده به انسان بيشتر در زمان ورود قربانيان به قلمروى حيوانات براى استفاده از منابع طبيعى آن مناطق برده است ، اما ببرها چون بر خلاف شيرهاى ماده به تنهايى به شکار مى روند بسيار محتاط و ترسو خواهند بود.اگر کمى به گذشته بازگرديم حمله ببرهاى منقرض شده اى چون ببر مازندران (ببر خزري)، ببر برمه اى و يا گونه هاى ديگرى چون ببر سيبرى (در معرض خطر انقراض) به انسان ها کمتر ثبت شده و بسيار نادر است.آنچه در کشورمان ثبت شده هميشه گزارش هايى است که به اشتباه در آن حمله پستانداران ديگر را به ببرهاى بيچاره نسبت داده اند، اما سه استثنا در مناطقى از چين (جنوب)، سنگاپور و منچورى وجود دارد.در اوايل قرن نوزدهم و بيستم ميلادى در اين مناطق جمعيت انسان ها بسرعت در حال رشد و در عوض جمعيت شکار ببرها (طعمه اصلي) رو به کاهش بود، امروز هيچ کدام از اين مناطق شاهد حضور ببرها نيستند (درست مثل کشورمان ايران).فرض کنيم ببرها در کشته شدن انسان ها مقصر اصلى اند، اما اثبات آن سخت خواهد شد. اگر از خود بپرسيم چرا همه اين حملات تنها در يک يا دو منطقه شکل گرفته است. در هند جمعيت ببرها در قرن گذشته به ۴۰هزار قلاده مى رسيد.با ورود دولت انگليس به جنگلهاى هند و استفاده از منابع (غارت) طبيعى آن ، طعمه هاى اصلى ببرها بسرعت توسط انسان نابود مى شدند و چون جمعيت ببر مادر منطقه بر انسان ها غالب بودند، آدمخوارى در اين مناطق افزايش مى يافت.اما افسران انگليسى و شاهزاده هاى هندى درست مثل شاهزاده هاى قاجار با کشتن ببرهاى آدمخوار و شايد هم سالم مشکل را نه تنها حل نکردند، بلکه صورت مساله را هم پاک کردند. اين روندى غيرعلمى بود، بسيارى از شکارچيان بدون تشخيص ببرهاى آدمخوار از ديگر ببرها به شکار آنها مى پرداختند.يکى از مهاراجاهاى هندى افتخار کشتن ۱۱۰۰ قلاده ببر را به تنهايى داشت و افسرى انگليسى تنها در يک سال ۲۲۷قلاده ببر را از بين برد و يا در شبه جزيره ميانکاله شاهزاده قاجار به بهانه سرکوب کردن ياغى ها به تنهايى بيش از ۲۰ قلاده ببر را در يک هفته سر به نيست کرد. شايد اين شکارها عامل اصلى انقراض نباشند، اما بسيار موثر خواهند بود. امروزه مى دانيم که برداشتن يک ببر اشتباها از جمعيت ببرهاى يک منطقه بخصوص اگر آن ببر نر باشد مى تواند چه ضربه اى به جمعيت آنها وارد کند. با اين عمل بقيه خانواده وارد جنگى ديگر با انسان ها مى شوند.ببرهايى که جابه جا شوند بيشتر احتمال آدمخوار شدنشان وجود دارد. ببرها و کلا بيشتر گربه سانان بزرگ تنها به دو علت به آدمخوارى روى مى آورند، يک به خاطر تجاوز به قلمروشان و دوم به خاطر فرار از مناطقى که قلمروشان با ببرهاى خانواده ديگر در تداخل باشد.در هند و بنگال ببرهاى ماده قلمروى معادل ۱۵ تا ۲۵کيلومترمربع را براى خود اختيار مى کنند و در سيبرى بزرگترين ببر جهان قلمروى ۵۰۰ کيلومترمربعى خواهد داشت. در ايران شايد اين قلمرو هفت تا هشت هکتار بوده که نشان از تراکم مناسب و زياد ببرها در مناطق حاصلخيز مازندران داشته است. جمعيت ببرها به سه دسته تقسيم مى شود: اول ببرهاى ساکن ، دوم ببرهاى جوان و نابالغ و سوم جمعيت ببرهاى عبورى (مهاجر).ببرهاى ساکن به قلمروشان بسيار اهميت مى دهند و آنها با به جا گذاشتن ادرار يا مدفوع خود محدوده خود را مشخص مى کنند و گاهى آنها با کشيدن پنجه هايشان روى پوست تنه درختان با علامت ، قلمرو خود را به ديگر ببرها اعلام مى کنند. مرگ و مير ببرهاى ماده ۳ برابر کمتر از ببرهاى نر است و نرها اغلب از خانواده دورند، اما يک ببر نر غالب سعى مى کند در کنار ببرهاى ماده خانواده خود باشد و تنها يک ماه از فصل زمستان آنها توانايى جفتگيرى دارند که ببر ماده در اين زمان با بويى که از بدنش ترشح مى شود، به ببرهاى ديگر اعلام آمادگى مى کند. توله ببرها تا ۱۶ ماهگى (درآمدن دندان هاى نيش کامل) به مادرشان وابسته اند و از ۱۸ ماهگى تا ۲ سالگى مى توانند در اطراف قلمرو مادرشان به شکار بپردازند.ببرهاى نر شايد سر جفت يابى با يکديگر درگير شوند، اما ندرتا بر سر قلمرو با هم نزاع دارند. ظاهرا تجارب ديگر کشورها در نابودى گونه هاى مختلف گربه سانان براى ما درس عبرت نبوده است ، چون امروز در مناطق حفاظت شده ايران چون سمنان شاهرود و مناطق کويرى مثل پارک ملى کوير و مناطق استپى و جنگلى شاهد ناپايدار بودن جمعيت گربه سانان کشورمان هستيم.به نظر من حتى پلنگ آسيايى نيز در معرض نابودى است. جمعيت ببرها در آسيا بين ۵۰۰۰تا ۷۰۰۰قلاده است که در ۱۶کشور آسيايى زندگى مى کنند و تنها ۶کشور آسيايى قادر به حفظ اين گونه ارزشمند جانورى در آينده خواهند بود.

تاريخ: يكشنبه Dec 23, 2007 10:37 am    عنوان: حفاظت از پرندگان مهاجر در گرو حفظ تالاب ها حفاظت از پرندگان مهاجر در گرو حفظ تالاب ها پرنده شناس برجسته كشور گفت: بدون حفظ تالاب ها به عنوان مهمترين زيستگاه پرندگان، نمي توان از پرندگان مهاجر محافظت كرد. به گزارش ايرنا دكتر «اسماعيل كهرم» در جشنواره استقبال از پرندگان مهاجر افزود: در سال 1971 كنوانسيون رامسر براي حفظ تالاب هاي مهم و در حال آسيب جهان و به منظور حفظ پرندگان تشكيل شد. استاد دانشگاه تهران گفت: در اين كنوانسيون دولت هاي عضو متعهد شدند كه از تالاب هايي نظير تالاب بين المللي انزلي، ميانكاله، اميركلايه و ساير پارك هاي ملي كه در اين كنوانسيون از آنها ياد شده است، حفاظت كنند. وي، احداث جاده از داخل تالاب ها نظير ساخت جاده از داخل درياچه اروميه و كنارگذر تالاب انزلي، زهكشي ها و برداشت بي رويه ني ها را از جمله عوامل تخريب تالاب ها ذكر كرد و يادآور شد: اين عوامل موجب تنگ شدن عرصه تالاب ها براي پرندگان مهاجر شده است. وي استان گيلان را به دليل داشتن تالاب هاي متعدد در ميزباني از پرندگان بسيار مهم ارزيابي كرد و گفت: از بيش از 500 گونه پرنده در كشور نيمي از اين پرندگان در استان گيلان ديده مي شوند. دكتر كهرم افزود: براي حفظ پرندگان در طبيعت بايد از زيستگاه آنها كه مهمترين آنها تالاب ها هستند، حفاظت كرد. وي همچنين گفت: پرندگان در جريان مهاجرت به ايران به داخل تالاب هاي بزرگ از قبيل تالاب بين المللي انزلي، بوجاق، تالاب گاوخوني، ميانكاله مهاجرت مي كنند و برخي در اين مناطق متوقف و برخي نيز به سوي استان هاي جنوبي تر نظير سيستان و بلوچستان پيش مي روند. اين پرنده شناس و استاد دانشگاه تهران اظهار داشت: در مسير مهاجرت جهاني پرندگان، ساليانه حدود چهارميليون و 500 هزار پرنده مهاجر از مرزهاي شمالي ايران براي زمستان گذراني وارد كشور مي شوند. وي اظهار داشت: بررسي ها نشان مي دهد كه 80 درصد پرندگان به جاهايي مي روند كه با مادرانشان به آنجا مهاجرت كرده بودند و آنها در سفرهاي برگشتي سال هاي بعد نيز به همان مكان ها برمي گردند. وي تصريح كرد: در سال هاي اخير تعداد برخي از پرندگان از جمله «اردك سرسفيد» در ايران و تركيه كم شده است و اين به دليل آن است كه اين پرندگان بزرگ جثه اسير شكارچيان مي شوند. وي با بيان اينكه وجود چند مورد از اين پرنده در سال جاري گزارش شده است، گفت: اين پرنده يك پرنده شاخص در ميان پرندگان مهاجر و بزرگ است و از جمله پرندگان جهان بشمار مي رود كه به دليل كاهش آن جزو پرندگان در حال انقراض قرار دارد.